„Czy wabi-sabi to nie jest przypadkiem coś do jedzenia?”

Skojarzenie jest całkiem zrozumiałe, ale to wasabi przeczyszcza zatoki. Wabi-sabi to japońska estetyka, która oczyszcza coś zupełnie innego: bezrefleksyjne założenie, że produkt wygląda najlepiej w dniu, w którym opuszcza fabrykę.

Dla każdego, kto rozwija produkt, oznacza to zamianę rutynowego pytania: „jak to wypadnie na zdjęciach premierowych?” na znacznie ciekawsze: jak będzie wyglądać i zachowywać się po latach użytkowania? Nie oznacza to wcale, że każda rysa z definicji jest piękna. Chodzi o to, by świadomie wybrać ślady, które powitamy z otwartością, i projektować z myślą o nich.

Skąd wziął się ten pomysł

Pojęcia wabi (subtelne, surowe piękno) oraz sabi (charakter nadawany przez wiek) wywodzą się z japońskiej poezji, a z czasem splotły się z tradycją ceremonii herbaty. Leonard Koren zaznacza, że to jego książka z 1994 roku – Wabi-Sabi for Artists, Designers, Poets & Philosophers – przedstawiła ten termin światu poza Japonią.

Koren pisał później, że pominął wówczas kwestię tego, jak doszło do zestrojenia tych dwóch słów, co zrodziło sporo nieporozumień wokół historii pojęcia. Dlatego potraktujmy poniższe rozróżnienie jako poręczny skrót myślowy dla twórców produktów, a nie definicję z podręcznika: wabi to powściągliwość wpisana w projekt od samego początku, a sabi to charakter wypracowany przez użytkowanie. Ten skrót wyjaśnia również, dlaczego fabrycznie postarzane wykończenia wypadają blado: sztucznie udają sabi, stojąc w sprzeczności z prostotą wabi. (Z fabrycznie przecieranymi dżinsami jest ten sam problem: nikt na te dziury nie zapracował).

Trzy idee warte zapożyczenia

Materiały starzeją się w różny sposób. W felietonie dla magazynu Vogue projektantka Alex Eagle wymienia garbowaną roślinnie skórę i nielakierowany mosiądz jako przykłady surowców, które z wiekiem widocznie się zmieniają. Inne po prostu niszczeją i tracą fason. Prosty sposób na uporządkowanie tej różnicy: patyna to zmiana, którą użytkownicy witają z zadowoleniem; zużycie to zmiana, którą potrafią tolerować lub okiełznać konserwacją; a degradacja to utrata właściwości użytkowych bądź zmiana, której nie zaakceptują.

Podobne pytania stawiają badacze konserwacji zabytków. Recenzowane badanie metalowych obiektów dziedzictwa kulturowego z 2026 roku przekonuje, że sprawdzianem nie jest wyłącznie to, czy zmiana powierzchni wygląda atrakcyjnie, ale czy zachowuje stabilność materiału, nie zagraża strukturze przedmiotu lub czy dodaje mu wartości historycznej. Zwraca też uwagę, że nieszkodliwy połysk powstały z wieloletniego dotyku dłoni również może uchodzić za patynę. Żaden materiał nie zasługuje na deklarowaną z góry obietnicę, że „będzie pięknie się starzeć”. Jedynym realnym testem są czas i eksploatacja.

Niedoskonałość sprawdza się najlepiej, gdy jest zamierzona. Sęk w drewnie albo ślad po wypale na misie potrafią być najciekawszym elementem przedmiotu. Naturalne różnice między egzemplarzami znacznie łatwiej polubić, gdy zostały przewidziane, uzgodnione i wyjaśnione przed startem produkcji, niż wtedy, gdy wracają w formie pierwszej reklamacji.

Naprawa może stać się częścią opowieści. Sztuka kintsugi spaja potłuczoną ceramikę laką, często oprószaną sproszkowanym złotem – tak, by pęknięcie stało się częścią historii przedmiotu, a nie defektem do ukrycia. W tradycji herbaty stojącej za duchem wabi popękane, ale pieczołowicie naprawione naczynia ceniono niekiedy wyżej niż te fabrycznie nienaruszone. Zespoły produktowe mogą pożyczyć tę logikę: projektować tak, by naprawa była wykonalna, a niekiedy wręcz celowo widoczna, zamiast traktować ją jak ostateczność. W elektronice użytkowej urokliwa patyna na obudowie nie ma większego znaczenia, jeśli w urządzeniu nie da się wymienić baterii.

Trzy przykłady w ujęciu wabi-sabi

Spośród trzech poniższych przypadków jedynie marka Nike używa samego terminu. W odniesieniu do lamp Noguchiego i smartfona Fairphone perspektywę wabi-sabi nakładamy sami.

Nike Space Hippie. W oficjalnym materiale marki na temat buta wypuszczonego latem 2020 roku projektantka Haley Toelle wyjaśnia, że podeszwa z pianki Crater Foam – wykorzystująca około dziesięciu procent regranulatu Nike Grind (zmielonych odpadów z produkcji obuwia) jako wypełniacza – uparcie wychodziła porowata i pełna pęcherzyków, gdy jej kolega z zespołu próbował nadać jej jednolity wygląd. Twórcy Space Hippie postanowili zaakceptować ten wygląd. Zespoły kontroli jakości w fabrykach partnerskich zazwyczaj traktują takie skazy jak sygnał alarmowy, więc Toelle poprosiła ich, by docenili „naturę wabi-sabi” tych materiałów i nie wyrzucali ich do kosza. Nike podaje, że model Space Hippie 04 wiąże się z emisją około 3,7 kg CO2e w porównaniu do 12,5 kg dla standardowego buta w badaniu MIT, choć przyznaje, że zespołowi nie udało się osiągnąć celu zerowej emisyjności. Mamy tu do czynienia z niedoskonałością wynikającą z samego wytwarzania, a nie ze starzenia, ale zasada pozostaje ta sama.

• Warto pokreślić, że specyficzny charakter materiału powiązano z jasnym celem wykorzystania do produkcji, a nie usuwania jako wadliwego.

Lampy Akari Isamu Noguchiego. Jak podaje Noguchi Museum, Isamu Noguchi celowo dążył do uzyskania pomarszczonej faktury, jaką papier washi zyskuje w miarę powolnego starzenia oraz wielokrotnego składania i ponownego montażu abażurów.

• Wiek i ślady dotyku potraktowano jako część tożsamości lampy, a nie jako defekt.

Fairphone. Według deklaracji Fairphone w telefonie szóstej generacji można samodzielnie wymienić do 12 części zamiennych, w tym baterię, wyświetlacz i port USB-C. Potraktowano to jako integralną funkcję samego projektu, pozwalającą  utrzymać przedmiot w użyciu wystarczająco długo, by ten w ogóle miał szansę się zestarzeć.

Gdzie łatwo o błąd

Wabi-sabi nie daje przyzwolenia na bylejakość ani na gołosłowne obietnice. Warto nazwać cztery pułapki:

1. Bezpieczeństwo i funkcja: niebezpieczne krawędzie, zawodne elementy sterujące i powierzchnie trudne w czyszczeniu to nie wybory estetyczne.
2. Uczciwy opis: sztuczne postarzanie może być pełnoprawnym wykończeniem, ale należy je opisywać jako wykończenie, a nie dowód realnego zużycia; nadruk imitujący słoje drewna nigdy nie powinien być sprzedawany jako lite drewno.
3. Ślad środowiskowy: niedoskonały wygląd sam w sobie nie jest dowodem na mniejszy ślad węglowy; należy wymagać twardych danych pomiarowych, tak jak przy każdej innej deklaracji ekologicznej.
4. Kontekst: japoński rodowód pojęcia zasługuje na wyjaśnienie, a nie na wrzucenie do szufladki z kategoriami zakupowymi; etykietę tę zbyt często rozciąga się na niemal wszystko, co szorstkie, beżowe lub odrobinę krzywe.

Wabi-sabi to także nie to samo co minimalizm, choć pomyłka jest w pełni zrozumiała. Minimalizm sprowadza projekt do jego absolutnej esencji. Wabi-sabi skupia się na tym, jak przedmiot się starzeje i jakie niedoskonałości potrafi przyjąć. Nurt japandi – japońsko-skandynawski styl wnętrzarski łączący wabi-sabi ze skandynawską przytulnością – stawia na prostotę i spokój, co sprzyja zacieraniu różnic. Mimo to minimalistyczna forma nie staje się automatycznie formą wabi-sabi. To, jak produkt się zestarzeje, zależy od jego materiałów, wykończeń i sposobu użytkowania, a nie od samego zarysu sylwetki.

Projektowanie poza dzień premiery

Cztery pytania na najbliższe spotkanie projektowe:

1. Które elementy będą wyglądać lepiej po trzech latach użytkowania, a które gorzej?
2. Z jakich różnic między poszczególnymi egzemplarzami jesteśmy zadowoleni i gdzie leży granica?
3. Czy to, co mówimy o materiale i wykończeniu, jest uczciwe i czy zachowa aktualność za trzy lata?
4. Jeśli coś się zużyje lub zepsuje, czy da się to naprawić lub wymienić?

Wabi-sabi w projektowaniu produktu sprowadza się do jednego praktycznego pytania: czy sposób, w jaki ten przedmiot się zmienia, sprawi, że ludzie będą cenić go bardziej, czy mniej? Większość produktów prędzej czy później pokryje się rysami, plamami i śladami wytarcia. Cała sztuka polega na tym, czy to zużycie odbierzemy jako uszkodzenie, które trzeba zamaskować, czy jako historię wartą zachowania. Sęk potrafi odsłonić naturę drewna, ślad po wypale – proces wytwórczy, a widoczna naprawa – troskę o przedmiot; pod warunkiem, że produkt nadal dobrze działa, a jego opis pozostaje rzetelny. W przeciwieństwie do wasabi, wabi-sabi nie podkręci smaku sushi, ale może podsunąć pomysł na twój kolejny produkt.